ʻO Kauikeaouli (Kamehameha III) ka mōʻī i noho lōʻihi ma ke kalaunu – he 30 makahiki. ʻO ia nō ka mua o na Kamehameha i kūkulu i hale aliʻi no ke aupuni. Ua kamaʻāina kākou me ka hale aliʻi ʻo ʻIolani, akā ma mua o kona kūkulu ʻana, aia nā hale aliʻi a Kauikeaouli i kūkulu ai.
Aia ka hale kupapaʻu o Pohukaina i ka ʻaoʻao komohana lalo. Aia ʻo Hale Aliʻi ma uka o Pohukaina.
ʻO ka hale aliʻi mua i kūkulu ʻia no Kauikeaouli, ʻo ia ʻo Hale Piula ma Lahaina. ʻAʻole ʻo Piula ka inoa o ka hale akā he inoa ia o ke ʻano o ka hale e like me Hale Kauila – ua kūkulu ʻia me ka lāʻau kauila i lawe ʻia mai ka puʻuhonua ʻo Hōnaunau mai. ʻO ka piula kekahi mekala kini no ke kāpili ʻana i ke kaupoku i pena ʻia me ka ʻulaʻula i ʻike ʻia ʻo ia e nā moku e kipa ana iā Lāhaina, ke kapitala o ke Aupuni Hawaiʻi i kēlā manawa.
ʻElua papahele ko ka hale a ua kūkulu ʻia me nā paia me ka punakea. ʻAʻole i noho ʻo Kauikeaouli i ka hale aliʻi no ka mea no ka ʻoihana aupuni wale nō ka hale aliʻi. Ua noho lāua ʻo Kalama ma kekahi hale pili ma Mokulua. I ka hoʻoneʻe ʻana o ke Aupuni Hawaiʻi i Oʻahu ma ka makahiki 1845, ua waiho ʻia ʻo Hale Aliʻi a ua hele ā heleleʻi ke kaupoku piula ʻulaʻula. Ua hoʻomanaʻo kekahi kahuna iā Kauikeaouli, ʻaʻole e neʻe i Oʻahu ma muli o ka wānana a Kaʻōpulupulu: “Ke one ʻai aliʻi o Kākuhihewa.”
I ka neʻe ʻana i Oʻahu, ua hoʻohana ʻia ka Hale Uluhe a Boki i kūkulu ai no nā ʻoihana aupuni. He hale aliʻi ia, ʻaʻole he hale noho. He hale pili o Hale Uluhe i kāhiko ʻia ma nā kihi o ka hale me ka uluhe, kekahi palai ikaika. Aia ʻo Hale Uluhe ma kahi o ka hale pule nui ʻo Kana Analū.
E like me ka nohona ma Lahaina, ua moe ʻo Kauikeaouli me Kalama ma ke kauhale a puni. Ma ka hoʻokipa ʻana i nā poʻe hanohano, ua noho ka mōʻī ma kekahi noho kalaunu i hoʻokau ʻia me kekahi ʻahuʻula melemele, ka ʻahuʻula hoʻi o Kamehameha, kona makuakāne hiehie.
ʻO ka hale noho o Kauikeaouli ka Hale Aliʻi ma Pohukaina. Ua kūʻai ʻo Kauikeaouli i ka hale ma ke kahua like o ka Hale Aliʻi ʻIolani o kēia wā ma kahi o Kekauluohi Hale, kāhi o ka waihona palapala o Hawaiʻi. Na Mataio Kekūanāoʻa i kūkulu i ka hale no kāna kaikamahine ʻo Vikitoria Kamāmalu (Lohelani). Aia kēlā hale ma uka o Pohukaina kāhi hoʻoilina o nā iwi o Liholiho me kāna mōʻīwahine ʻo Kamāmalu. Ma ka hala ʻana o ka mōʻī noho lōʻihi, ua ili ka hale i ka mōʻī hou ʻo ʻAlika Liholiho ʻIolani me ʻEmalani. Ua kapa ʻia ka hale aliʻi e Kapuāiwa, Kamehameha V, no kona kaikaina ʻo ʻIolani.
He hale aliʻi hou ʻē aʻe ko Kauikeaouli a ua noho ʻo ia ma laila i nā manawa wela iʻo nō ma Honolulu. ʻO kēlā hale ʻo Kaniakapūpū, aia ma uka loa o Nuʻuanu ma Luakaha. Aia kekahi kiʻi o ka hale mai ka makahiki 1844 ma mua o ka hoʻoneʻe ʻana o ke aupuni mai Lāhaina ā i Honolulu, no laila, aia ʻo Kaniakapūpū ke kū nei ma mua o kēlā neʻena.
Ua hoʻokaulana ʻia ʻo Kaniakapūpū no kekahi ʻahaʻaina nui ma laila no ka piha makahiki ʻehā o Lā Hoʻihoʻi Ea, kekahi hoʻolauleʻa 10-lā no ka hoʻihoʻi ea ʻia ʻana o ke Aupuni Hawaiʻi e Beretania. Ma kahi o ʻehā mano kānaka i pāʻina ma Kaniakapūpū. Ua kani nō nā pūpū kani oe.




