E ʻike a e lohe auaneʻi kākou i ka mele ʻana o ke mele Kumulipo, he mele hoʻokumu honua a he mele koʻihonua. E oli ʻia ana nō ke Kumulipo ma ka lā 14 o Kepakemapa, he Lāpule, ma ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani. E oli ʻia ana e na haumāna a Kamuela Chun, ke kumu alakaʻi, me na haumāna a Mehana Hind no Oʻahu, Kalei Nuʻuhiwa no Hawaiʻi Mokupuni, Kaponoʻai Molitau no Maui, a me kaʻu mau haumāna.
He hoʻomanaʻo kēia hōʻike iā Liliʻu- okalani, ka mea nāna i unuhi i ke Kumulipo i ka manawa āna i hoʻopaʻahao ʻia ai ma ka lumi kihi hikina ma kai ma ka papahele ʻelua o ka hale aliʻi.
ʻO kēia ka manawa ʻelua ma neia milenia e kāhoa a oli ʻia ana ke Kumulipo ma ke kahua o ʻIolani Hale Aliʻi. ʻO ka manawa mua i oli ʻia ai ia mele ma kēia milenia ma ʻIolani, ʻo ia nō ma ka Makahiki 2003 e Kamuela Chun me kāna mau haumāna. Akā nō naʻe, ʻo ka manawa mua a lākou i hoʻopuka mua ai i ka mele, aia nō ma WIPCE-Hilo ma ka makahiki 1999. ʻO ka manawa hope loa i oli ʻia ai ke Kumulipo, aia nō ma ka manawa a Keʻeaumoku i moe mai make ai ma ka hāliʻi ma Koko, Maunalua. Ua oli ʻia ke Kumulipo e Hewahewa me ʻAhukai.
ʻO ka manawa mua i ʻike a lohe ʻia e ka haole, ʻo ia ma ka hōʻea ʻana o Kapena Kuke mā i Kealakekua. Ua alakaʻi ʻia lākou haole i ka heiau ʻo Hikiau. Ma laila i hoʻolaʻa ʻia ai ʻo Kuke e Puou, ke kahuna nui o ka heiau. Ua noʻonoʻo ʻo Puou mā, ʻo Kuke ʻo Lonoikamahiki ka mea nona ka mele no ka mea ua wānana ʻia ka hoʻi ʻana. ʻO Lono me kona ʻauwaʻalālua a ua like hoʻi nā moku a Kuke me kēlā ʻauwaʻa.
Aia 2,102 mau lālani ma ka mele holoʻokoʻa. Aia ʻekolu paha mahele nui. ʻO ka mahele mua nona nā wā o ka hoʻokumu ʻana i ka honua. ʻEhiku mau wā no kēia mahele a hānau ʻia i ka pō nā mea ola o ke kai me kona mau kiaʻi o ka uka. Ua hōʻiliʻili ʻia ka Wā (epoch) 1 a i 7 e ka Hale Nauā a na Kalākaua i hoʻouna i kāna mau lālā i Molokaʻi e noi i nā kahuna i kēia mahele hoʻokumu honua.
ʻO ka mahele ʻelua ka Wā 8. ʻO ia ka wā e hōʻike ʻia ana ka uheʻe o ka wā pō i ka wā ao. Ua hānau ʻia ʻo Laʻilaʻi, ka wahine mua, a ʻo Kiʻi, ke kāne mua. Ua hānau ʻia hoʻi nā akua ʻo Kāne me Kanaloa. ʻAʻole i hānau ʻia ʻo Kū me Lono no ka mea he mau akua malihini nō lāua. Ua hānau ʻia nā kūpuna loa ʻē aʻe i kēia wā lōʻihi – 800 a ʻoi lālani. Wahi a Rubellite Johnson, ua hānau ʻia nā kūpuna hōkū ma kēia wā.
ʻO ka mahele ʻekolu nona ka Wā 9 ā i ka Wā 16. No kēia mahele nona nā mele koʻihonua o ʻŌpuʻupuʻu, Palikū, Wākea, Haumea, Māui, me ʻĪ kekahi o nā moʻokūʻauhau i kēia wā panina. Ua hoʻolaʻa ʻia ka mele no Lonoikamakahiki. ʻO kona inoa hoʻi o Kalaninui-ʻĪ-i-mamao.
E ola nā inoa o nā kūpuna i ka pō; nā kūpuna i ke ao.
